Piše: Objavi.ba
U martu 2026. godine Osnovni sud u Banjaluci je donio prvostepenu presudu protiv Milorada Dodika i nepravosnažno ga osudio za izjave iz 2023. godine kojima je diskriminisao LGBTIQ+ osobe na osnovu seksualne orijentacije, rodnog identiteta i spolnih karakteristika. Obrazloženje je da su njegove izjave “doprinijele stvaranju neprijateljskog, ponižavajućeg i uvredljivog okruženja za tu društvenu grupu”. Tužbu je podnio Sarajevski otvoreni centar (SOC) koji je ranije tužio i nekadašnju zastupnice u Skupštini Kantona Sarajevo Samru Ćosović-Hajdarević koja je pravosnažno osuđena za diskriminaciju pripadnika/ca LGBTIQ+ zajednice. Ova dva slučaja pokazuju da se u BiH stvara sudska praksa zaštite prava pripadnika/ca LGBTIQ+ zajednice.
“Kada se zalažemo za prava pripadnika/ca LGBTIQ+ zajednice mi to ne radimo zato što su LGBTIQ+ osobe divne i što ih mi volimo više nego neke druge ili zato što nekom hoćemo nešto da oduzmemo, nego zato što imaju određena prava koja im se krše ili im nisu omogućena – ne mogu se vjenčati, ne mogu naslijediti imovinu stečenu tokom zajedničkog života i slično. Dakle radi se o pravnim stvarima, a kao osobe su kao i svi drug – imaju svoje prednosti i svoje mane i možemo da ih volimo ili ne volimo, to je sasvim u redu”, pojašnjava Marija Šarić iz Udruženja Krila nade.
U BiH su prava pripadnika/ca LGBTIQ+ zajednice zaštićena Zakonom o ravnopravnosti spolova u BiH i Zakonom o zabrani diskriminacije u BiH, te entitetskim krivičnim zakonima koji prepoznaju zločine iz mržnje i zabranjuju nejednak tretman i nasilje na osnovu seksualne orijentacije i rodnog identiteta.
Zakon o zabrani diskriminacije zabranjuje i diskriminaciju na osnovu seksualne orijentacije, rodnog identiteta i spolnih karakteristika u svim oblastima života (rad, obrazovanje, zdravstvo, usluge); a Zakon o ravnopravnosti spolova u BiH štiti prava pojedinaca/ki bez obzira na njihov rod i spolnu orijentaciju.
Uz to, Bosna i Hercegovina ima i međunarodnu obavezu da zaštiti prava pripadnika/ca LGBTIQ+ zajednice na osnovu niza akata koja je prihvatila i potpisala među kojima su najvažniji Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima, Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima, Konvencija o eliminaciji svih oblika diskriminacije nad ženama (CEDAW) (posebno je relevantna za zaštitu lezbejki, biseksualnih i transrodnih žena), Konvencija Vijeća Evrope o sprečavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici ili Istanbulska konvencija (obavezuje države potpisnice da osiguraju žrtvama nasilja zaštitu bez diskriminacije po bilo kojem osnovu, uključujući seksualnu orijentaciju i rodni identitet)….
Prema Rozom izvještaju koji analizira stanje u 2025. godini jedan od ključnih nalaza je da je “i dalje izražen jaz između formalno zagarantovanih prava i njihove stvarne dostupnosti”.
“Jaz se manifestuje kroz neefikasno pravosuđe, nedostatak pouzdanih podataka, nizak nivo institucionalne odgovornosti i posebno kroz duboko nepovjerenje LGBTI osoba prema institucijama. Visok procenat neprijavljivanja diskriminacije i nasilja jasno ukazuje da se postojeći mehanizmi zaštite ne percipiraju kao sigurni, dostupni ili djelotvorni. privremena mjera, uz istovremeno pokretanje procesa izrade novog, sveobuhvatnog i provodivog dokumenta, predstavlja minimum neophodnog djelovanja kako bi se izbjegao potpuni zastoj u ovoj oblasti”, stoji u Izvještaju uz napomenu da “stanje nije jednako na cijeloj teritoriji BiH – u pojedinim sredinama postoje određeni oblici podrške i vidljivosti, u drugim dijelovima zemlje LGBTIQ+ osobe ostaju gotovo potpuno nevidljive i bez pristupa osnovnim servisima”.
Ali da krenemo redom!
LGBTIQ+ je skraćenica ili zajednički naziv za lezbejke (homoseksualne žene), gej (homoseksualne muškarce), biseksualne osobe (osobe koje privlače dva ili više rodova), transrodne osobe (osobe čiji se rodni identitet razlikuje od polnog dodijeljenog pri rođenju), interseksualne osobe (rođene s tjelesnim obilježjima koja se ne uklapaju u tipične definicije muškog ili ženskog pola), queer osobe (osobe koje ne žele koristiti tradicionalne kategorije seksualne orijentacije ili rodnog identiteta, ali i sve one koje nisu heteroseksualne i cisrodni, odnosno čiji se rodni identitet poklapa s onim dodijeljenim pri rođenju) i druge pripadnike seksulanih manjina. Podsjećanja radi, Svjetska zdravstvena organizacija (WHO) je 17. maja 1990. godine donijela odluku kojom je homoseksualnost uklonjena s međunarodne liste mentalnih poremećaja i taj datum se obilježava kao Međunarodni dan borbe protiv homofobije, transfobije i bifobije (IDAHOTB). Malo je poznato i da su u Jugoslaviji 1977. godine Slovenija, Hrvatska, Crna Gora i Makedonija iz Krivičnog zakona izbacile homoseksualnost kao krivično dijelo dok BiH i Srbija nisu.
Rodni identitet odnosi se na duboko unutarnji i individualni osjećaj roda svake osobe koji može, ali i ne mora, odgovarati polu dodijeljenom pri rođenju. Rodni identitet pojedinca/ke može biti muški, ženski ili izvan binarnih kategorija muškarca i žene, a može biti više od jednog, fluidan između rodova ili uopšte ne biti rodan.
Seksualna orijentacija odnosi se na sposobnost osobe za duboku emocionalnu, privrženu i seksualnu privlačnost prema drugim ljudima, te intimne i seksualne odnose s njima. Ljudi različito doživljavaju seksualnu i romantičnu privlačnost i mogu biti privučeni ljudima različitog ili istog pola. Neki ljudi su aseksualni što znači da osjećaju malo ili nimalo seksualne privlačnosti za bilo koga.
Transrodne osobe imaju rodni identitet koji se razlikuje od pola koji im je dodijeljen pri rođenju. Neki od njih se odlučuju za pravno priznanje roda ili podvrgavanje intervencijama usklađivanja kako bi se osjećale sigurnije ili ugodnije živeći svoj prirodni rod. Transrodnost nema veze sa seksualnom orijentacijom – transrodni muškarci mogu biti gej, transrodne žene mogu biti lezbejke. No važno je znati i da se sve transrodne osobe ne identificiraju kao muškarci ili žene. Neki se identificiraju s više od jednog roda ili uopće nemaju rod i da bi opisali svoj rodni identitet koriste izraze poput nebinarni, agendarni, rodno queer ili rodno fluidni. Ne postoji jedinstveni proces potvrđivanja roda. Neke osobe mogu usvojiti nove zamjenice, promijeniti ime, podnijeti zahtjev za pravno priznanje roda, podvrgnuti se operaciji potvrđivanja roda ili hormonskoj terapiji.
Među istraživačima u ovoj oblasti postoje procjene da širom svijeta između 1,7 i 3 posto ljudi ima neku varijaciju spolnih karakteristika. Te varijacije su različite – od genitalija izvan standardnih normi muških i ženskih tijela do toga da imaju reproduktivne organe jednog pola, a hromosome drugog s tim da te karakteristike mogu postati vidljivije tokom ili nakon puberteta.
Mnoge osobe s interseksualnim varijacijama prisiljene su podvrgnuti se „normalizirajućim“ operacijama i to se često događa dok su djeca i ne mogu dati pristanak ili spriječiti postupak, a ponekad se to može dogoditi i kasnije u životu. Mnogi ljudi s kojima je primjerice Amnesty International razgovarao, a koji su prošli kroz takve operacije, su govorili o trajnim negativnim uticajima na njihovo fizičko i mentalno zdravlje, seksualni život, psihičko blagostanje i rodni identitet. Kada se izvode bez informisanog pristanka ili odgovarajućih informacija, ovi hirurški zahvati krše pravo ljudi na integritet tijela i mogu imati dugoročne posljedice na njihovo zdravlje i seksualna i reproduktivna prava, posebno zato što mogu ozbiljno ugroziti plodnost ljudi.
Nebinarno je krovni pojam za različite rodne identitete izvan rodne binarnosti, odnosno izvan kategorija “standardnog” muškog i ženskog. Dok se neke nebinarne osobe mogu identifikovati kao transrodne, druge ne moraju. Neke nebinarne osobe mogu koristiti rodno neutralne zamjenice poput oni/njih, drugi mogu koristiti kombinaciju rodnih i rodno neutralnih zamjenica poput oni/on ili ona/oni. U uvažavajućoj i podržavajućoj komunikaciji važno je uvijek poštovati zamjenice koje ljudi odaberu sami za sebe i kada postoje nedoumice oko oslovljavanja – najbolje rješenje je naći pristojan način da ih se pita.
“Pripadnici/e LGBTIQ+ zajednice kada dolaze kod psihonoalitičara su uvijek ljudi u boli koji nose teške traume: optužuju sebe za sve što jesu ili nisu, što im se neko sviđa ili ne sviđa, što ne zadovoljavaju očekivanja koja okolina ili roditelji stavljaju pred njih, što su u sukobu s religijskim postulatima, što su zbunjeni oko toga šta je ispravno i šta oni osjećaju, što ljudi oko njih otvoreno prijete gejevima… Oni su zaista često ljudi u teškoj boli”, kaže Šarić i naglašava da postoje stotine varijacija interseksualnosti koje je često teško prepoznati.
Uz sve druge nevolje, pripadnici/e LGBTIQ+ zajednice su često žrtve vjerovanja i pretpostavki nastalih na bazi stereotipa ili generalizacije i pojednostavljivanja koji prizilaze iz neznanja i površnosti okoline, ali i iz nespremnosti pojedinaca/ki da uče i promijene stav; žrtve su i vjerovanja ili pretpostavke o njima usljed čega dolazi do diskriminacije, odnosno nepravednog ponašanja i nezakonitih djela.
Najveća predrasuda je da kada traže pravo na brak ili nasljeđivanje i život bez nasilja traže nešto što im ne pripada, a zapravo samo traže jednaka prava pred zakonom. Predrasuda je i da istopolni brakovi “ugrožavaju” tradicionalnu porodicu i pogoršavaju demografsku krizu iako svjetska populacija neumoljivo raste uprkos postojanju homoseksualnosti od davnina (a okrivljivanje manjine za pad pojedinog nacionalnog priraštaja je krajnje iracionalno).
Stereotip je da su gej muškarci ženstveni, a lezbijke muškobanjaste, da imaju specifične geste, ton glasa ili način hoda. Stereotip je da LGBTIQ+ osobe biraju svoju orijentaciju, a ne da se rađaju s njom. Stereotip je da djeca koja odgaja istopolni par postaju homoseksualci jer nema nikakvih dokaza za to, a istraživanja pokazuju da je kvalitet roditeljstva, a ne seksualni identitet roditelja, suštinski činilac efikasnog roditeljstva. Stereotip je i da homoseksualnost ne postoji u prirodi kod životinja, iako je homoseksualnostnaučno potvrđena kod više stotina životinjskih vrsta. Stereotip je i da homoseksualci drugima “nameću” svoju seksualnu orijentaciju.
“Jedino što je tačno jeste da se kroz razgovor o pravima pripadnika/ca LGBTIQ+ zajednice širi prostor slobode, pa ljudi razmišljaju o varijacijama seksualnosti i kod sebe prepoznaju određene preferencije koje su možda bile potisnute kroz odrastanje i vaspitanje”, pojašnjava Šarić.
A na kraju evo i malo istorijata.
Korijeni organizovanih LGBTIQ+ pokreta datiraju od 1920-ih i 1930-ih, s razvojem urbane gej i lezbijske kulture, ali LGBTIQ+ organizacije su se počele razvijati tek nakon Drugog svjetskog rata. U Holandiji su se, recimo, 1946. godine gej muškarci, a kasnije i lezbejke, okupili pod imenom “The Shakespeare Club”, a zatim kao organizacija pod nazivom “C.O.C.” ili “Centar za kulturu i slobodno vrijeme” što je najstarija LGBT organizacija na svijetu.
U SAD-u prvi pokušaji osnivanja lezbejske i gej organizacije datiraju od 1950. godine kada je mala grupa muškaraca u Los Anđelesu osnovala “Mattachine Society” sa uglavnom muškim članovima. Društvu se 1955. pridružila lezbejska organizacija sa sjedištem u San Francisku pod nazivom “Kćeri Bilitisa”. Iako su tokom 1950-ih ove organizacije bile male, osnovale su ogranke u nekoliko gradova i izdavale časopise koji su otvarali nadu za Zajednicu.
Kao početak aktivnosti i borbe gej pokreta za svoja prava često se uzima 27. juna 1969. godine i racija njujorške policije na gej bar The Stonewall Innu Greenwich Villageu. Policija je upala u bar zbog zakona koji su zahtijevali da muškarci i žene nose odjeću koja “odgovara” njihovom polu na njihovim državnim identifikacijskim dokumentima. Suprotno očekivanjima, gosti bara su uzvratili na nasilje i neredi praćenih sloganom “gay power” su trajali danima. Dok se LGBTIQ+ zajednica iz Stonewall Inna borila, policijska brutalnost se povećala, a to je bila pokretačka snaga za LGBTIQ+ aktivizam u SAD-u. Gotovo preko noći rođen je masovni pokret za slobodu homoseksualaca. Odlukom da “izađu iz ormara” i javno predstave svoj identitet dali su značajan poticaj širem pokretu za društvene promjene. Isti se razvoj može vidjeti u zapadnoevropskim zemljama gdje svijet lezbejki i homoseksualaca postaje dobro organizovana zajednica, posebno u većim gradovima. Tokom godina je ostvaren ozbiljan napredak u poštovanju prava LGBTIQ+ zajednice, a američki predsjednik Barak Obama je 2013. godine, na svojoj drugoj predsjedničkoj inauguraciji, rekao da „naš put nije završen dok naša gej braća i sestre ne budu tretirani kao i bilo ko drugi pred zakonom – jer ako smo stvarno stvoreni jednaki onda i naša ljubav za sve mora da bude jednaka“.
Danas mnoge Zajednice širom svijeta organizuju parade, marševe i koncerte kao centralni i najvažniji protest koji okupljaju LGBTIQ+ osobe, saveznike i javnost, te tako ističu, obilježavaju i bore se za prava LGBTIQ+ zajednice. No i dalje postoje brojne zemlje u kojima je to zabranjeno. U Bosni i Hercegovini borba za ravnopravnost LGBTIQ+ osoba se prije svega vodi kroz zahtjev da zakoni jednako štite sve građane i građanke, bez obzira na seksualnu orijentaciju, rodni identitet ili spolne karakteristike.
(Ovaj tekst je dio projekta “Iza stereotipa – sve što ne znamo” i nastao je u okviru programa “Zajedno za jednakost LGBTIQ+ zajednice” (Togehter for LGBTIQ+ equality) koji realizuje Centar za građansko obrazovanje iz Podgorice u Crnoj Gori u partnerstvu s ERA – Udruženjem za jednaka prava LGBTI osoba za Zapadni Balkan i Tursku, Queer Montenegro, Queer Centrom Skoplje, Otvorenim centrom Tuzla, Open Mind Spectrum Albanija i Centrom za razvoj društvenih grupa sa Kosova, a uz financijsku podršku EU i sufinansiranje Ministarstva regionalnog investicionog razvoja i saradnje sa nevladinim organizacijama u Vladi Crne Gore.
Sadržaj je isključiva odgovornost Centra za promociju civilnog društva/ portala objavi.ba i ne odražava nužno stavove Europske unije.)
