Piše: Objavi.ba
Godina 2025. bila je teška za građanske slobode i civilno društvo – prostor za građansko djelovanje znatno se razlikovao od zemlje do zemlje uz posebno ozbiljno pogoršanje stanja u Srbiji, Turskoj i Republici Srpskoj, a saradnju vlasti i civilnog društva i dalje obilježava jaz između formalnog učešća i stvarnog uticaja, stoji u 12. regionalnom Monitoring Matrix izvještaju Balkan Civil Society Development Network, koji ispituje okruženje za civilno društvo širom Zapadnog Balkana i Turske.
Balkanska mreža za razvoj civilnog društva (BCSDN) radi na zaštiti prostora za djelovanje civilnog društva, jačanju uloge organizacija u demokratskim procesima i uticaju na politike na nacionalnom i evropskom nivou, a u njenom radu iz BiH učestvuje Centar za promociju civilnog društva (CPCD).
„Pritisci na nezavisne i kritički orijentisane organizacije civilnog društva sve su češće, osim direktnih zakonskih ograničenja, obuhvatali neprijateljsku političku retoriku, kampanje diskreditacije, selektivne inspekcijske kontrole, finansijske i bankarske prepreke, strateške tužbe protiv javnog djelovanja (SLAPP), uznemiravanje na internetu i zabrinutost zbog nadzora. Ograničavanje slobode okupljanja i izražavanja, uz institucionalne pritiske i prekomjernu upotrebu policijskih ovlaštenja, bilo je posebno izraženo u Srbiji i Turskoj. U Republici Srpskoj, usvajanje i početna primjena restriktivnog zakona o „stranim agentima“ pokazali su koliko brzo zakonske mjere mogu ugroziti građanske slobode, čak i kada ih sudovi naknadno ponište. Širom regiona dodatno su ojačali narativi kojima se dovodi u pitanje legitimnost organizacija finansiranih iz inostranstva, naročito nakon poremećaja u pružanju američke inostrane pomoći“, stoji u ovom izvještaju.
Naznačeno je i da je u cijeloj regiji posebno izražena slabost finansijska održivost jer je javno finansiranje ostalo rascjepkano, kratkoročno i zasnovano na projektima, uz ograničenu institucionalnu podršku, nedosljedne procedure i nedovoljnu transparentnost.
„Iznenadni prekid međunarodne pomoći tokom 2025. godine predstavljao je sam po sebi veliki finansijski udar, razotkrivši strukturnu ranjivost sektora koji u velikoj mjeri zavisi od projektnog finansiranja i raspolaže ograničenim organizacijskim rezervama. U pojedinim dijelovima regiona to je dovelo do smanjenja broja zaposlenih i gubitka specijalizovanih znanja i stručnosti, s posljedicama koje se ne ograničavaju na pojedinačne organizacije, već utiču i na dugoročnu sposobnost i otpornost cijelog sektora“, stoji u izvještaju.
Naznačeno je i da su uslovi za dugoročniji razvoj civilnog društva nepovoljni; zapošljavanju se ne pridaje dovoljno značaja u javnim politikama i zvaničnim statistikama, a volontiranje se suočava s administrativnim preprekama i ograničenom institucionalnom podrškom.
„Iako su organizacije civilnog društva zakonski prepoznate kao pružaoci ključnih socijalnih, obrazovnih, zdravstvenih i drugih usluga, modeli ugovaranja i finansiranja iz javnih sredstava rijetko osiguravaju stabilnost potrebnu za njihov kontinuiran rad“, navode autori izvještaja.
Među pozitivnim pomacima su ponovno aktiviranje savjeta za saradnju u Sjevernoj Makedoniji i Crnoj Gori i usvajanje prve strategije Bosne i Hercegovine na državnom nivou za stvaranje poticajnog okruženja za razvoj civilnog društva.
„Međutim, u drugim zemljama mehanizmi saradnje ostali su neaktivni, slabi ili uglavnom simbolični. Javne konsultacije uglavnom su pružale mogućnost komentarisanja već pripremljenih prijedloga, ali rijetko su osiguravale rano uključivanje zainteresovanih aktera, dovoljno vremena za sadržajne doprinose, transparentne povratne informacije ili dokaziv uticaj na konačne odluke. Ovi nedostaci dodatno pojačavaju zabrinutost da se institucionalno priznavanje civilnog društva ne pretvara dosljedno u stvarno partnerstvo u kreiranju javnih politika“, stoji u izvještaju.
Autori izvještaja naglašavaju da bi svi detektovani uslovi djelovanja OCD-a za EU trebali biti signal da se osigura da procjene procesa proširenja, reformski prioriteti i finansijska pomoć pridaju dovoljan značaj nezavisnim dokazima koje iznosi civilno društvo, kao i praktičnim uslovima u kojima djeluju akteri civilnog društva.
U tom kontekstu, preporuke kojima se definišu prioritetne mjere neophodne za rješavanje strukturnih slabosti i pretvaranje postojećih obaveza u konkretna poboljšanja širom regije jesu: preusmjeriti fokus reformi sa usvajanja okvira na osiguravanje njegove implementacije i sprovođenja; jačati zaštitu građanskih aktera i odgovornost za ograničavanje osnovnih sloboda; primjenjivati proporcionalne mjere za sprečavanje pranja novca i finansiranja terorizma, zasnovane na stvarnom riziku, kao i odgovarajuće bankarske mjere; reformisati javno finansiranje u transparentan, predvidiv i strateški diverzifikovan sistem podrške; omogućiti ranije, dosljednije i institucionalno podržano učešće civilnog društva; prepoznati organizacije civilnog društva kao poslodavce i ojačati infrastrukturu ljudskih resursa; razviti sistem ugovaranja usluga koji odražava njihovu kontinuiranu prirodu i pune troškove usluga koje pružaju organizacije civilnog društva.
BiH u izvještaju
Ključne preporuke za BiH su osigurati brzu, finansiranu i nadziranu implementaciju Strategije za stvaranje poticajnog okruženja za razvoj civilnog društva 2025–2029. i njenog Akcionog plana, uz značajno učešće OCD-a u njenom nadzoru; uspostaviti trajnu pravnu zaštitu od zakonodavstva u stilu „stranih agenata“ na svim nivoima vlasti, te istražiti i sankcionisati politički motivisane inspekcije i druge pritiske na OCD-e i nezavisne medije.
Prema ovom izvještaju, najgore što se desilo u BiH tokom 2025. godine jeste to što je Republika Srpska usvojila zakon o „stranim agentima“, usmjeren na organizacije finansirane iz inostranstva, a najbolje što se desilo jeste odluka Ustavnog suda BiH da poništi taj zakon kao nespojiv s Evropskom konvencijom o ljudskim pravima, čime je pokazano da sudske zaštitne mjere i dalje mogu ispraviti restriktivno zakonodavstvo.
„Ubrzo nakon njegovog usvajanja, navodno su poslane poreske inspekcije kritičkim medijima i nevladinim organizacijama, što pokazuje koliko se brzo restriktivni zakon pretvara u praktični pritisak“, stoji u izvještaju.
Posebno je naglašen značaj usvajanja Strategije za stvaranje poticajnog okruženja za razvoj civilnog društva za period 2025–2029. i Akcionog plana za 2025–2026. na nivou BiH, ali i činjenica da „šire civilno društvo nije bilo neposredno zastupljeno u radnoj grupi zaduženoj za izradu strategije“.
„Savjetodavno tijelo Vijeća ministara BiH za saradnju s nevladinim organizacijama formalno je postojalo, ali nije bilo potpuno operativno. Nakon što Vijeće ministara u junu nije imenovalo nove članove, javni poziv morao je biti ponovljen u septembru, zbog čega je ovaj mehanizam tokom značajnog dijela godine ostao bez potvrđenog članstva. (…) Samo usvajanje strateškog dokumenta nije dovoljno. Rezultati zavise od njegove primjene, finansiranja, praćenja i trajne institucionalne odgovornosti“, naglašavaju autori izvještaja.
Kao pozitivan pomak istaknuto je usvajanje Strategije za unapređenje i razvoj volonterizma u Republici Srpskoj za period 2025–2031, uz akcioni plan za period 2025–2027, ali…
„Dokument predviđa odgovorne institucije i budžetirane aktivnosti. Međutim, prema nalazima istraživanja, zahtjevi u RS-u više pogoduju volonterizmu koji podržavaju institucije nego volonterskim aktivnostima zasnovanim na pojedinačnim projektima. To ograničava mogućnosti organizacija koje se oslanjaju na projektno finansiranjei“, stoji u izvještaju uz napomenu da ovaj primjer pokazuje da postoje strateške inicijative za razvoj civilnog društva, ali da njihov stvarni učinak zavisi od načina na koji su uređene i primijenjene u praksi.
